Mga Pandemiko sa Kasaysayan ng Pilipinas.

Marahil isa ka sa mga nagulantang ng magsimulang umalingawngaw ang balita tungkol sa COVID-19, isang nakahahawang sakit, at ideklara itong pandemiko ng World Health Organization bilang pandemiko. Marahil ay nakadama ka ng takot at pangamba hindi lamang para sa iyong saririli kundi para rin sa iyong pamilya. Ngunit ang banta ng pandemiko ay hindi na bago sa kasaysayan.

Ang Pilipinas bilang isang maliit na arkipelagong bansa sa Asya ay nakatikim din ng kanyang bahagi sa nakatatakot na banta ng mga pandemiko sa kasaysayan ng daigdig. Dumanas din tayo ng lupit sa kamay ng mga nakamamatay na salot sa kasaysayan ng daigdig.

Cholera Pandemic taong 1880, 1882, at 1902.  

Sa anim na pagkakataong naging pandemiko ang Cholera, tatlong beses na malubhang naapektuhan ang Pilipinas. Una sa First Cholera pandemic noong 1880 at kumitil sa buhay ng hindi bababa sa buhay ng 100 tao. Samantala hindi naman bababa sa 30,000 ang namatay sa Pilipinas noong 1882 Fifth Cholera pandemic. Sa huling pagdalaw ng cholera bilang pandemiko, 1902 Sixth Cholera pandemic, nakapagtala ng 4,386 buhay na nasawi. Gayun pa man, ang mga sumunod na outbreak, mula nuong 1903 ay maituturing bilang local outbreak ng cholera. (1888 - 1902, Disease Record of World Cities).

Spanish Flu Pandemic 1918 - 1919 .

Ang Spanish Flu, Influenza, o kilala rin bilang Trancazo (Filipino; Trangkaso) ay naging isang pandemikong sakit noong 1918 at kumitil ng buhay 90,000 katao sa huling tala.  Sa panahong ito, nasasa-ilalim ang Pilipinas ng pamamahala ng mga Amerikano.

Bagaman ang Pilipinas ay isang arkipelago, ito ay hindi rin nakatulong upang mapigilan ang pagkalat ng Spanish Flu sa bansa sapagkat hindi ito binigyang pansin ng Pamahalaang Amerikano. Nuong pasimula hindi sila tumugon sa mga naunang kaso ng Spanish Flu sa Maynila, bagkus sinabi nilang ito ay isa lamang lokal na karamdaman at tinawag itong trancazo (trangkaso). Nang magkagayon nga, ang buhay ay nagpatuloy na para bang walang banta ng isang karamdamang nakamamatay hanggang sa ito ay kumalat na sa malaking bahagdan ng populasyon at mahirap nang mapigil pa.

Pangalan ng mga Sinaunang Diyos at Diyosa ng mga Paganong Pilipino

Maikling Pagtalakay sa Panahon ng Paganismo

Bago pa dumating sa Pilipinas ang mga mananakop na Kastila at palaganapin ang Relihiyong Kristiyanismo, may pamamaraan na ng pagsamba ang mga Pilipino. Maraming sinasambang Diyos at Diyosa ang mga Pilipino nuong panahon ng Paganismo.

Ang  bawat kilos o gawi ng mga Pilipino, mga kaganapan sa paligid, likas man o gawa ng tao, ay ginagawa ng ating mga ninuno ang pagtawag sa sinaunang Diyos at Diyosa upang humingi ng patnubay, pananda, at tulong. Ito ay isang malaking bahagi ng sinaunang kulturang Pilipino bago pa dumating ang mga banyaga at ipakilala ang iba pang mga relihiyon.

Sa sulating ito, ibabahagi ang pangalan ng mga Diyos at Diyosa ng mga Pilipino nuong panahon ng Paganismo. Bagaman ang mga pangalan ay espisipiko para sa isang tribo o lugar sa bansa, ito ay pinagbuklod na lamang sa isang listahan. Kaya asahan na maaring magkaroon ng dalwang Diyos/Diyosa ng pagaani, digmaan o iba pa. 

Narito ang mga pangalan ng mga Diyos at Diyosa ng mga Paganong Pilipino

1. Agawe  - Diyos ng tubig
2. Agni – Diyos ng apoy
3. Anitun-Tabu – Diyos ng hangin at ulan
4. Aman Diyari – Diyos na patron ng mga tamad/katamaran
5. Aman Ikabli – Diyos o patron ng mga mangangaso
6. Aman Sinaya – Diyos o patron ng mga mangingisda
7. Apolaki – Diyos ng Araw
8. Bathala – PINAKA MAKAPANGYARIHANG DIYOS
9. Bagobo – Diyos ng digmaan
10. Bayowa – Diyos ng kasunduan, pagkakasundo o pagkakaisa
11. Habagat – Diyos ng hangin
12. Haik – Diyos ng karagatan
13. Haliya – Diyos ng buwan at tagapangalaga ng mga kababaihan
14. Hayo – Diyos ng dagat
15. Idiyanale – Diyos ng pagsasaka
16. Balangaw – Diyos ng balaghari
17. Dal`lang – Diyosa ng kagandahan
18. Damalog – Diyos tagapangalaga ng mga pananim o taniman
19. Dayeha  o Dayea – Diyosa ng mga lihinm o paglilihim
20. Diyan Masalanta – Diyosa ng pagibig
21. Dumangan – Diyos ng Ani
22. Halmista – Diyos ng mahika
23. Kaptan – Diyos ng kalawakan
24. Kidul – Diyos ng lindol
25. Kilubansa – Diyos ng paghilom
26. Kuntalapa – Diyos ng pagsisilang o panganganak
27. Lakapati – Diyos at Diyosa (dalawang kasarian) ng pagkamaanakin (fertility)
28. Lakan Bakod – Diyos na tagabantay
29. Lalahon – Diyos ng pagaani
30. Linga – Diyosa ng pagkamayabong o pagkamaanakin
31. Lisbusawen –Diyos ng mga kaluluwa
32. Magyawen –Diyos ng ibang daigdig, Diyosa ng karagatan sa mga Bisaya
33. Mandarang – Diyos ng digmaan
34. Mangatiya – Diyos  na maghahabi
35. Mangaragatan – Diyos ng hangin
36. Mankukutod –Diyos ng niyugan o magsasaka ng niyog
37. Mapulon – Diyos ng Panahon
38. Marandandangan – Diyos ng digmaan
39. Mayari – Diyosa ng buwan
40. Oghep – Diyos ng mga burol at kabundukan
41. Pandaki – Diyos na tagapagligtas ng mga kaluluwa
42. Pasipo – Diyos ng musika
43. Pati –Diyos ng Ulan
44. Sehana – Diyos ng pagibig
45. Sidapa – Diyos ng kamatayan
46. Sinukuan – Diyos  ng araw, ng digmaan at ng Bundok Arayat
47. Sirenha – Diyosa ng mga isda
48. Sitan –Diyos na tagabantay ng kalaliman ng daigdig
49. Sodop – Diyos ng ginto
50. Uwinan Sana – Diyos ng gubat o kakahuyan

Ilan lamang sila sa mga Diyos at Diyosa na sinasamba ng mga sinaunang Pilipino nuong panahon ng paganismo. Ang mga pangalan o ang pagbigkas ay nagkakaiba-iba batay sa Tribo o Lugar.

Hindi maitatangi na malaki ang naging bahagi ng mga sinaunang Diyos at Diyosa sa kuturang Pilipino mula nuon hanggang sa ngayo. Bagaman isa nang bansang Kristiyano ang Pilipinas, kinikilala pa rin ng ilan ang sinaunang Diyos at Diyosa sa ilang mga lugar at nagiging bahagi parin ng papuri at kapistahan. Madalas ding mabanggit maging sa mga makabagong panitikan ang kanilang mga pangalan.

Hindi nasisigurado ng may akda ang buong kawastuhan ng sulating ito. Kung mayroong mga pagkakamali, tinatanggap ang inyong pagtatama at pagpuna. Mangyari lamang na magiwan ng komento upang maiwasto ito o `di kaya ay gamitin ang Contact form sa sidebar ng blog upang makipag-ugnayan.

Kasaysayan ng Alpabetong (Abakada) Filipino

Bago dumating ang mga Kastila nuong ika-16 siglo ay may sarili nang sistema ng pagsulat ang ating mga ninuno. Ang sistemang ito ay tinatawag na Baybayin (hindi Alibata) na nagmula sa salitang ugat na Baybay (spell).

Ang Baybayin ay binubuo ng  labing-apat na katinig at tatlong patinig.

Noong dumating ang mga Kastila ang baybayin ay pinalitan ng Alpabetong Romano.

Noong 1930`s binuo ni G. Lope K. Santos ( ang itinuturing na ama ng balarilang Filipino) ang isang abakada na may dalwampung (20) titik na kinabibilangan ng  limang (5) patinig at labing-limang (15) katinig na ang tunog o bigkas ay hango mula sa wikang Tagalog.

"a, b , k , d , e g, h, i l, m, n , ng, o, p, r, s, t, u, w, y."

Noong Oktubre 4, 1971, pinagtibay ng Sanggunian ng Wikang Pambansa (Komisyon sa Wikang Filipino na ngayon) ang pinagyamang alpabeto na binubuo ng 31 titik.

Ito ay ang: "a, b, c ch, d, e, f, g, h, i, j, k, l, ll, m, n, ñ,ng, o, p, q, r, rr, s, t, u, v, w, x, y, z"

Muli itong binago kaalinsabay ng pagbabago ng Pambansang Konstitusyon bilang tugon sa mabilis na pagbabago at pag-unlad ng wikang pambansa. Matapos ang mahabang serye ng sanguniang pulong o seminar nabuo ang Alpabetong Filipino na may 28 titik:

" a, b , c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, ñ , ng, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z."